Tôi từng nghĩ tôi thiếu kỷ luật.
Thế là tôi làm điều mà bất kỳ ai có tham vọng cũng sẽ làm: dậy sớm hơn, tập thể dục, đọc sách mỗi sáng. Làm hết những gì trong danh sách “7 thói quen của người thành đạt.”
Vài tháng sau, tôi vẫn thấy trống rỗng,vẫn mệt, vẫn cảm giác bận cả ngày nhưng không thấy tiến lên.
Vấn đề không phải là tôi thiếu kỷ luật. Vấn đề là tôi đang dùng kỷ luật để trốn chạy khỏi một thứ sâu hơn mà tôi không dám đối mặt.
Làm việc ở trung tâm ung bướu, tôi thấy điều này lặp đi lặp lại. Một bệnh nhân đến, được chẩn đoán, và bắt đầu điều trị.
Họ nhận đủ phác đồ, đủ liều, đủ kỹ thuật nhưng có những người không hồi phục như mong đợi. Không phải vì do y học hiện đại mà vì có một phần chưa được chạm tới đó là phần tâm.
Nỗi sợ không dám nói ra. Cơn giận dồn nén nhiều năm. Một con người đã mất kết nối với chính mình từ rất lâu trước khi bước vào bệnh viện.
Tôi giống như họ. Tôi chưa biết thực sự cốt lõi vấn đề xảy ra với mình ở đâu. Rồi tôi dồn toàn bộ năng lượng vào việc giải quyết triệu chứng, những thứ bề mặt mà không chạm được vào cốt lõi.
Có năm nút thắt cảm xúc tôi đã quan sát được từ chính mình, từ những bệnh nhân tôi gặp mỗi ngày, và từ những trang sách tôi đọc.
Chúng âm thầm bào mòn con người bạn, bào mòn bản sắc của bạn. Nhưng chỉ một trong số chúng là nút thắt thật sự của bạn lúc này. Vấn đề có thể là bạn đang nghĩ mình bị cả năm, hoặc tệ hơn bạn đang giải quyết nhầm nút thắt hoặc chỉ là bề mặt hoặc né tránh nút thắt.
1. Sợ hãi là nút thắt của người không bao giờ dám bắt đầu
Sợ hãi không la hét. Nó thì thầm.
Nó nói những câu như: “Để từ từ đã, chưa đủ kiến thức.” “Mình cần học thêm khóa này.” “Chờ khi nào ổn định hơn rồi tính.”
Người bị kẹt ở nút thắt này trông có vẻ đang chuẩn bị. Nhưng thực ra họ đang trốn. Họ xây dựng một hình ảnh của “người đang trên đường” để không bao giờ phải trở thành “người đã đến nơi và đối mặt với kết quả.”
Ở trung tâm, tôi gặp những bệnh nhân trì hoãn việc đến khám hàng tháng trời. Họ biết có gì đó không ổn. Nhưng họ sợ câu trả lời. Họ thà sống với nỗi lo mơ hồ còn hơn đối mặt với một chẩn đoán rõ ràng. Chúng ta làm điều tương tự với đời sống tinh thần của mình.
Dấu hiệu: bạn có nhiều kế hoạch và ít hành động. Bạn đọc rất nhiều nhưng làm rất ít. Bạn chờ một cảm giác “sẵn sàng” không bao giờ đến.
2. Xấu hổ là nút thắt của người không bao giờ xuất hiện thật
Xấu hổ khác với sợ hãi. Sợ hãi là “tôi sợ điều gì đó sẽ xảy ra.” Xấu hổ là “tôi sợ người khác sẽ thấy tôi là ai.”
Nút thắt này khiến bạn xây dựng một bản sắc bên ngoài rất đẹp nhưng không phải là bạn. Bạn nói những điều bạn nghĩ người khác muốn nghe. Bạn thể hiện một phiên bản đã được chỉnh sửa kỹ lưỡng. Và bạn kiệt sức vì luôn phải diễn.
Tôi đã thấy điều này ở những bệnh nhân không dám nói với gia đình rằng họ đang điều trị. Họ đến một mình. Họ về một mình. Họ gánh toàn bộ nỗi sợ trên vai vì không muốn ai thấy mình yếu đuối. Có một bệnh nhân nói với tôi: “Tôi không muốn con cái nhìn tôi như một người bệnh.” Câu đó ám ảnh tôi rất lâu.
Dấu hiệu: bạn cảm thấy cô đơn ngay cả khi có người xung quanh. Bạn lo lắng về việc “bị phát hiện.” Bạn không dám nói ra điều mình thực sự nghĩ. Bạn không dám để ai thấy mình không ổn.
3. Oán giận là nút thắt của người không bao giờ buông bỏ được quá khứ
Oán giận là một cái neo. Bạn không thể xây dựng một bản sắc mới khi vẫn còn neo vào những gì đã xảy ra.
Có thể là oán giận cha mẹ vì cách họ nuôi dạy bạn. Oán giận người đã rời đi. Oán giận chính mình vì những quyết định sai lầm. Oán giận cuộc đời vì đã không công bằng.
Tôi từng gặp một bệnh nhân không thể buông bỏ cơn giận với chính cơ thể mình. “Tại sao lại là tôi?” câu hỏi đó lặp đi lặp lại trong mỗi buổi xạ trị. Và tôi hiểu. Nhưng tôi cũng thấy cơn giận đó không tiêu diệt được tế bào ung thư. Nó chỉ tiêu diệt những ngày còn lại.
Oán giận cho bạn một bản sắc rất thoải mái để mặc vào: bản sắc của nạn nhân. Nạn nhân không cần chịu trách nhiệm. Nhưng nạn nhân cũng không bao giờ lớn lên được.
Dấu hiệu: bạn thường xuyên kể lại những câu chuyện cũ về việc ai đã làm gì với bạn. Bạn cảm thấy nhẹ nhõm khi tìm được người để đổ lỗi. Bạn gặp khó khăn trong việc tha thứ.
4. Tê liệt cảm xúc - nút thắt của người không biết mình muốn gì
Đây là nút thắt nguy hiểm nhất vì nó không gây đau. Nó gây trống rỗng. Và trống rỗng thì dễ chịu hơn đau.
Khi bạn tê liệt cảm xúc đủ lâu, bạn mất kết nối với chính mình. Bạn không biết mình thích gì, muốn gì, tin gì. Bạn sống theo quán tính. Bạn làm những gì được kỳ vọng. Nhưng khi ai đó hỏi “bạn thực sự muốn điều gì?”, bạn không có câu trả lời.
Tôi đã ở trong trạng thái này một thời gian dài trước cú gục ngã của mình. Tôi làm việc, kiếm tiền, duy trì các mối quan hệ nhưng giống như một hành khách trên chính con thuyền của mình. Không cảm nhận được hướng đi. Không cảm nhận được sóng. Tôi không đau. Tôi chỉ… trống.
Dấu hiệu: bạn thấy khó trả lời câu hỏi “bạn muốn gì.” Bạn đưa ra quyết định dựa trên điều hợp lý thay vì điều bạn thực sự muốn. Những cột mốc lớn trong đời đến và đi mà không để lại nhiều cảm xúc.
5. Nghi ngờ bản thân - Nút thắt của người liên tục đổi hướng
Nghi ngờ bản thân khiến bạn bắt đầu rồi dừng lại. Bắt đầu rồi dừng lại. Mỗi lần bạn tiến gần đến việc trở thành một phiên bản mới của chính mình, giọng nói đó lại vang lên: “Mình có chắc đây là con đường đúng không?” “Có lẽ mình nên thử hướng khác.”
Kết quả là bạn không bao giờ đi đủ xa trên bất kỳ con đường nào để thấy được kết quả. Con người bạn là một tập hợp những bản nháp dang dở.
Trong điều trị ung thư, tôi thấy những bệnh nhân nhảy từ phương pháp này sang phương pháp khác. Họ nghe người này mách, đọc bài kia trên mạng, thử hết cách này đến cách khác mà không kiên trì với phác đồ nào đủ lâu để nó có tác dụng. Sự nghi ngờ có thể nguy hiểm hơn cả căn bệnh.
Dấu hiệu: bạn đã thử nhiều hướng đi khác nhau nhưng chưa hướng nào đủ lâu để có kết quả. Bạn thường xuyên so sánh mình với người khác và cảm thấy mình đang tụt lại. Bạn tìm kiếm sự xác nhận từ bên ngoài trước mỗi quyết định quan trọng.
Làm sao để biết nút thắt nào là của mình?
Có một kỹ năng tôi phải mất rất lâu mới học được: kỹ năng phản tư,soi chiếu lại chính mình một cách trung thực, không trốn tránh.
Đây là cách tôi tự kiểm tra.
Lấy một tờ giấy. Nhìn lại 90 ngày vừa qua. Không phải nhìn vào những gì bạn đã làm được. Nhìn vào những khoảnh khắc bạn dừng lại, trốn tránh, hoặc cảm thấy có gì đó không ổn mà không nói ra được. Viết ra ba khoảnh khắc cụ thể nhất.
Rồi hỏi: điều gì đã thực sự xảy ra trong khoảnh khắc đó ?
Nếu bạn thấy mình liên tục có ý tưởng nhưng không hành động là nút thắt của bạn là sợ hãi.
Nếu bạn thấy mình hành động nhưng luôn cảm thấy mình đang đeo mặt nạ là nút thắt của bạn là xấu hổ.
Nếu bạn thấy mình thường xuyên quay lại những câu chuyện cũ về việc ai đã làm gì bạn là nút thắt của bạn là oán giận.
Nếu bạn thấy mình không biết mình muốn gì, và điều đó cũng không làm bạn buồn lắm là nút thắt của bạn là tê liệt cảm xúc.
Nếu bạn thấy mình bắt đầu rất mạnh mẽ rồi dừng lại giữa chừng là nút thắt của bạn là nghi ngờ bản thân.
Hầu hết chúng ta đều có một chút của tất cả. Nhưng luôn có một cái là nút thắt chính. Một cái đang thực sự giữ bạn lại trong khi bạn bận rộn chữa những cái còn lại.
Tôi từng nghĩ nút thắt của mình là kỷ luật. Tôi nghĩ chỉ cần làm việc chăm chỉ hơn, có hệ thống hơn là mọi thứ sẽ ổn. Nhưng thực ra nút thắt của tôi là tê liệt cảm xúc, tôi đã mất kết nối với chính mình lâu đến mức không còn biết mình muốn gì nữa. Đọc thêm sách, tối ưu thêm lịch trình không giải quyết được điều đó. Thứ tôi cần là ngồi yên đủ lâu để cảm nhận lại chính mình.
Đây không phải là một bài tập dễ chịu. Đối mặt với nút thắt thật sự của mình giống như, nhìn thấy con người thật của mình mà không có lớp sơn bóng, vỏ bọc nào che chắn., sự trần trụi.
Nhưng đó cũng là khoảnh khắc mọi thứ bắt đầu thay đổi. Vì khi bạn biết chính xác nút thắt nào đang giữ mình lại, bạn ngừng lãng phí năng lượng vào những chỗ không cần thiết.
Một bệnh nhân từng nói với tôi điều mà tôi không quên được: “Tôi không sợ chết. Tôi sợ sống mà chưa từng thực sự là chính mình.”
Đối với tôi, khoảnh khắc tôi ngồi xuống với tờ giấy đó là lúc tôi ngừng làm hành khách và bắt đầu cầm lái.
Tôi không biết nút thắt của bạn là gì. Nhưng tôi biết bạn sẽ không tìm ra nó bằng cách làm nhiều hơn. Bạn sẽ tìm ra nó bằng cách dừng lại và hỏi câu hỏi mà bạn đã tránh hỏi từ lâu.
Điều gì đang thực sự giữ mình lại ?